UDF Nedir? UYAP Doküman Formatı Hakkında Her Şey

UDF ne demek?

UDF, Türkiye'de yargının elektronik bilgi sistemi UYAP'ta kullanılan belge biçimidir. Uzantısı .udf olan bu dosyalar genellikle UYAP Doküman Formatı olarak anılır; kimi kaynaklarda Ulusal Doküman Formatı adı da geçer. Mahkeme kararları, tensip zaptları, duruşma tutanakları, müzekkereler, tebligatlar ve avukatların gönderdiği dilekçeler bu biçimde hazırlanır, imzalanır ve dosyaya eklenir.

UDF dosyaları, Adalet Bakanlığı'nın ücretsiz olarak dağıttığı UYAP Doküman Editörü ile oluşturulur. Editör Java tabanlı bir kelime işlemcidir; Word'e benzer bir ekranda metin yazmanızı, biçimlendirmenizi, tablo ve resim eklemenizi ve belgeyi e-imzayla imzalamanızı sağlar. Sorun şu ki UDF, editörün dışında neredeyse hiçbir program tarafından tanınmaz: Word, Adobe Reader ya da telefonunuzun dosya görüntüleyicisi bu dosyayı açamaz.

Universal Disk Format ile karıştırmayın

İnternette “UDF” diye arama yaptığınızda başka anlamlarla da karşılaşırsınız. En yaygın karışıklık Universal Disk Format iledir: CD, DVD ve Blu-ray disklerde kullanılan bir dosya sistemidir ve UYAP'la hiçbir ilgisi yoktur. Excel ve veritabanlarındaki “user-defined function” (kullanıcı tanımlı işlev) de UDF diye kısaltılır. Bazı genel amaçlı dönüştürücü siteler UYAP dosyasını bu disk biçimiyle karıştırıp anlamsız sonuçlar verir. Bu rehberde ve sitemizde UDF dendiğinde her zaman UYAP belgesi kastedilir.

Kimler, nerede kullanır?

UDF ile karşılaşanlar yalnızca hukukçular değildir:

• Mahkemeler ve icra daireleri kararları ve yazıları UDF olarak üretir ve e-imzayla imzalar.
• Avukatlar dilekçeleri UDF olarak hazırlayıp Avukat Portalı üzerinden gönderir; gelen evrakı da UDF olarak indirir.
• Vatandaşlar e-Devlet ve UYAP Vatandaş Portalı'ndan karar ve evrak indirir; bazı işlemlerde (ör. trafik cezasına itiraz) dilekçeyi UDF olarak yüklemeleri gerekir.
• Bilirkişiler ve arabulucular rapor ve tutanaklarını UDF olarak hazırlayıp imzalar.
• Müvekkiller ve şirketler avukatlarından WhatsApp ya da e-postayla UDF alır ve çoğu zaman açamaz.

UDF dosyasının içinde ne var?

Teknik olarak bir UDF dosyası bir ZIP arşividir. İçinde her zaman content.xml adlı bir dosya bulunur; belgenin tamamı bu dosyadadır. Bazı belgelerde bunlara documentproperties.xml ve e-imzalı belgelerde sign.sgn eşlik eder. Uzantıyı .zip yapıp açarsanız bu dosyaları görebilirsiniz; “UDF dosyam neden ZIP olarak açılıyor?” sorusunun cevabı da budur.

content.xml dosyası, editörün kullandığı Java metin bileşeninin bir dökümüdür. Belgenin bütün metni tek bir blok hâlinde durur; ayrı bir bölümde hangi karakter aralığının kalın, hangi paragrafın ortalı, hangi kısmın tablo hücresi olduğu kaydedilir. Kâğıt boyutu, kenar boşlukları, üst ve alt bilgi, sayfa numarası biçimi ve paragraf stilleri de aynı dosyadadır. Belgeye eklenen resimler ayrı dosya olarak değil, metin olarak kodlanmış hâlde XML'in içinde saklanır.

Önemli bir ayrıntı: UDF'de “sayfa” diye kaydedilmiş bir şey yoktur. Sayfalar, belge açılırken yazı tipi ölçülerine ve kenar boşluklarına göre hesaplanır. Bu yüzden aynı belge farklı programlarda bir satır farkla farklı sayfaya düşebilir.

UDF ile PDF arasındaki farklar

İkisi de “belge” gibi görünse de amaçları farklıdır:

• Açılabilirlik: PDF her cihazda açılır; UDF yalnızca UYAP Doküman Editörü ya da bu site gibi özel araçlarla.
• Düzenleme: UDF editörde düzenlenebilir bir metin belgesidir; PDF ise baskıya hazır, sabit bir sayfa görüntüsüdür.
• Sayfa düzeni: PDF'te sayfalar sabittir; UDF'de sayfalar açılırken hesaplanır.
• E-imza: UYAP'ta imzalı asıl belge UDF'dir. UDF'den üretilen bir PDF, imzayı taşımayan bir kopyadır.
• Kullanım yeri: UDF, UYAP'a gönderim ve resmî kayıt içindir; PDF paylaşmak, yazdırmak ve arşivlemek için daha pratiktir.

E-imza ile ilişkisi

UYAP'taki belgelerin büyük kısmı nitelikli elektronik sertifikayla imzalanır. İmza, UDF'nin içindeki sign.sgn dosyasında durur ve yalnızca content.xml dosyasını kapsar. İmza atılırken belgenin içeriğinden bir özet (parmak izi) hesaplanır ve imzaya eklenir; içerikte tek bir karakter değişse bu özet tutmaz. Hâkim ve kâtip gibi birden çok kişinin imzası aynı dosyada yan yana bulunabilir. Bu yüzden imzalı bir UDF'yi düzenlediğinizde ya da başka bir biçime çevirdiğinizde imza yeni dosyaya geçmez. Ayrıntılar e-imzalı UDF rehberinde.

Açmak, çevirmek ve oluşturmak

UDF dosyasını program kurmadan okumak için UDF görüntüleyiciyi kullanabilirsiniz. Paylaşmak ya da yazdırmak için PDF'ye, üzerinde çalışmak için Word'e çevirebilirsiniz. Ters yönde, Word'de yazdığınız bir dilekçeyi Word UDF çevirme aracıyla UDF'ye dönüştürebilirsiniz; ancak UYAP'a göndermeden önce dosyayı UYAP Doküman Editörü'nde açıp imzalamanız gerekir. Editörü kurmak için indirme rehberine bakın.

UDF dosyası güvenli mi?

UDF bir veri dosyasıdır; içinde makro ya da çalıştırılabilir kod taşımaz. Bu açıdan Word'ün makrolu belgelerinden daha az risklidir. Yine de tanımadığınız kişilerden gelen dosyalarda dikkatli olun: dolandırıcılar “karar.udf.exe” gibi çift uzantılı programları belge gibi göstermeye çalışabilir. Gerçek bir UDF'nin uzantısı .udf ya da (WhatsApp'tan geldiyse) .zip olur; çift tıkladığınızda bir program kurulmaya başlıyorsa durun. Bu sitedeki görüntüleyici belgenin içeriğini yalnızca metin olarak okur ve hiçbir parçasını çalıştırmaz.

Hangi programlar UDF'yi açabilir?

UDF'yi tanıyan yazılımların sayısı azdır; hangisinin ne işe yaradığını bilmek zaman kazandırır:

• UYAP Doküman Editörü (Windows, Mac, Pardus): okuma, düzenleme, imzalama ve UYAP'a gönderim için resmî program.
• Resmî mobil uygulama (Android, iOS): yalnızca görüntüleme.
• Tarayıcı tabanlı araçlar: udfpdf.com gibi siteler UDF'yi okuyup PDF, Word ve diğer biçimlere çevirebilir; imza atamaz.
• Word, LibreOffice, Adobe Reader ve telefonların dosya görüntüleyicileri: UDF'yi doğrudan açamaz; önce dönüştürmeniz gerekir.
• Disk görüntüsü ve arşiv programları: “UDF” adını disk biçimiyle karıştırdıkları için işe yaramaz; arşiv programları ise yalnızca içteki XML dosyalarını gösterir.

Belge sürümleri: 1.7 ve 1.8

UDF dosyasının içindeki content.xml, belgenin hangi biçim sürümüyle yazıldığını da kaydeder. Bugün dolaşan belgelerde çoğunlukla 1.8 ve daha eski belgelerde 1.7 sürümü görülür. İki sürüm arasındaki farklar küçüktür ve okuyan programlar ikisini de aynı şekilde açar. Editörün güncel sürümleri yeni belgeleri 1.8 olarak kaydeder.